petak, 24. siječnja 2020.

Dragan Uzelac | James Joyce: "Fineganovo bdenje"


Shadows by the film folk. Masses by the good people. Promptings by Elanio Vitale. Longshots, upcloses, outblacks and stagetolets by Hexenschuss, Coachmaher, Incubone and Rocknarrag. Creations tastefully designed by Madame Berthe Delamode. Dances arranged by Harley Quinn and Coollimbeina. Jests, jokes, jigs and jorums for the Wake lent from the properties of the late cemented Mr T. M. Finnegan R.I.C. Lipmasks and hairwigs by Ouida Nooikke. Limes and Floods by Crooker and Toll. Kopay pibe by Kappa Pedersen. Hoed Pine hat with twentyfour ventholes by Morgen. Bosse and stringbag from Heteroclitheroe’s Endsodds and All Ladies’ Presents. Tree taken for grafted. Rock rent. Phenecian blends and Sourdanian doofpoosts by Shauvesourishe and Wohntbedarft.
Ekspanzivna snaga intelekta modernističkog irskog pisca Džejmsa Džojsa bila je začuđujuća. Bivši student prestižnog irskog Trinity koledža u Dablinu, pisac slavnog romana Ulysses (1922.) koji će promeniti tok savreme književnosti bio je više no osobena, jedinstvena pojava unutar modernističkog sveta umetnosti i književnosti prve polovine 20. veka, književnik koji je svojim delima radikalno menjao tokove savremenog romana rastačući njegovu dotadašnju strukturu svojim eksperimentalnim, pre svega jezičkim inovacijama i književnom tehnikom tzv. struje toka svesti.

Vladao je savršeno raznim naučnim sistemima i načinima mišljenja kao i umetničkim izrazom, svim jezičkim i kompozitorskim formama. Sve to sveobuhvatno znanje i delo Džojs izrađuje energijom kojoj nema premca, da bi načinjeno uništio i spalio – uživajući. Nakon objavljivanja Uliksa 1922., i nakon mukotrpnog sudskog procesa koji je vođen u Americi do konačnog objavljivanja romana u toj zemlji, Džojs, iako poznat, priznat i napokon slavan u celom svetu, još se više zatvara u izolaciju i postaje odbojniji prema svemu. Dugotrajna iscrpljujuća borba za afirmaciju, nevolje pod kojima je stvarao, cenzure, izgnanstvo, bolest, porodični problemi(pre svega sa bolesnom ćerkom) i neprestano siromaštvo učinili su ga krajnje nepoverljivim i okrenutim isključivo ka sebi i svom radu. Poluslep i bolestan, okružen nerazumevanjem okoline i svim ostalim nedaćama, samotni irski književni genije ponire narednih sedamnaest godina još dublje u vlastiti svet, bližeći se krajnjim granicama solipsizma. 
He vows her to be his own honeylamb, swears they will be papa pals, by Sam, and share good times way down west in a guaranteed happy lovenest when May moon she shines and they twit twinkle all the night, combing the comet’s tail up right and shooting popguns at the stars.
U tim i takvim okolnostima nastaje poslednje Džojsovo umetničko delo, roman Finnegan’s wake(1939.). On predstavlja jedinstven fenomen u celokupnoj istoriji svetske književnosti. Nakon što je u svom prvom romanu – Portret umetnika u mladosti(1916.) prikazao razvitak svesti čoveka od detinjstva do rane mladosti, a zatim u Uliksu(1922.) naslikao svest zrelog čoveka i time obuhvatio celokupnu ljudsku ličnost na javi, Džojs u svom završnom epu daje sliku usnulog čoveka, tj. prikazuje nam tok njegove potsvesti.
I will write down all your names in my gold pen and ink. Everyday, precious, while m’m’ry’s leaves are falling deeply on my Jungfraud’s Messongebook I will dream telepath posts dulcets on this isinglass stream…
Osnovna tema Fineganovog bdenja je čovekova smrt i uskrsnuće. Posluživši se teorijom o kružnom toku istorije, italijanskog mislioca Giambattista Vica, Džojs deli roman na četiri poglavlja – teokratija, aristokratija, demokratija i haos, predočavajući nam san čoveka i san sveta. Fineganovo bdenje je istovremeno slika irske istorije, istorija jedne gostioničarske porodice u Dablinu i simbol opštih međuljudskih odnosa. Roman(uslovno rečeno) je pisan jedinstvenim jezikom sna. Roman je satkan lingvističkim eksperimentima kojima u istoriji književnosti gotovo da nema sličnih, prožet mnoštvom aluzija i asocijacija, gotovo neprevodivom igrom reči. Ono što je tvorilo eksperimentalni Uliks kao roman toka svesti, u Fineganovom bdenju se pretvara u ciklični, nelinearni narativ unutar nadrealnog carstva snova…
Dream. On a nonday I sleep. I dreamt of a somday. On a wonday I shall wake.
Svet Džojsove proze je, sa stanovišta svesnog subjekta, jedan drugi svet. Teško pojmljiv svet. Osnovno Džojsovo opredeljenje, nedvosmisleno izneto još u Portretu umetnika u mladosti, ovim romanom dovedeno je do ekstrema, do krajnjih granica.. korak preko njih. Jasniji nije mogao biti: Neću služiti onome u šta više ne verujem, zvalo se to moj dom, moja otadžbina, ili moja crkva…U celini, čak, zapravo nepojmljiv svet. Ništa nije statično, fiksno. Ništa nije bez zvuka. Situacija je upravo suprotna. Likovi se preklapaju, prožimaju. Zvukovi se mešaju. Različita vremena utapaju se jedno u drugo. Kao čitaoci, svesni smo govorenja, mnoštva govorenja. Ono što nam, međutim, ne biva uvek jasno je ko tu sve, zapravo, govori? Ko se kome obraća? Čije su reči? Kome su upućene?...  Neki prijatelj poslao je jednog dana razglednicu Dablinskog zaliva, nad kojim se nadnosi glava How Heada, koju su još Kelti upoređivali sa glavom usnulog čoveka. Roman govori o mislima tog spavača. Spavač proživljava u snu život čovečanstva i čitavu njegovu istoriju, identifikujući se s njegovim junacima. Misli su mu pod uticajem zvezda koje nad njim plove i izražene asocijacijama sna. Spavač se cele noći bori sa osećanjem krivice zbog nekog greha o kojem njegovo budno ja ništa ne zna. U zoru, pošto je savladao sve svoje neprijatelje i poistovetio se sa Finom, slavnim irskim junakom, spavač se budi... 
... riverrun, past Eve and Adam’s, from swerve of shore to bend of bay, brings us by a commodius vicus of recirculatio back to Howth Castle and Environs.
A way a lone a last a loved a long the...
Prethodni odlomak predstavlja početak i kraj ove čarobne, nadrealne džojsovske epopeje, gde se na kraju romana nalazi početak rečenice koja otvara roman – forma je zadovoljena, kružni tok istorije čovečanstva može da se nastavi. Prva i poslednja rečenica date su kao nepotpune. Otvorene. Nezavršenost i otvorenost, za Džojsa je to jedno te isto. Pomenute rečenice, ona prva i ona poslednja, ne samo da su otvorene. Svaka od njih jeste ono što drugoj nedostaje. I tako u krug. Struktura romana je ciklična. Istovremeno u sebe zatvorena, a opet, nekako otvorena… Događa se krug. Potpuni krug koji se izvija u spiralu… I tako, sve je u simbolici i opisano osobenim, višeznačnim jezikom, kojim Džojs, prešavši preko svih normi pravopisa i gramatike, govori nekoliko stvari istovremeno, kujući nove reči i komponujući sintaksičke celine. Reči fermentiraju, cvetaju, bubre, rasprskavaju se. Sintaksa je čudna, izluđujuća. Bizarna. Svedoci smo neprestanog (za čitaoca neretko preplavljujućeg, ponekad doista teško podnošljivog) mešanja različitih jezika, još uvek živih i onih klasičnih, neretko davno zaboravljenih. Mrtvih. Tu su Irski vokali, dečija tepanja, lascivnost, jezik velikih engleskih romantičara, tu je negde i neizbežni Šekspir, pa Grci i Latini, Bliski i Daleki Istok, hiperrealistički oslikan Dablin, crkveni oci, učitelji sholastike, Lojoline Duhovne vežbe, hrišćanska liturgika, paganski obredi i još mnogo toga. Sve je tu – dakle, mnoštvo jezika i govorenja, mnoštvo zvukova, mnoštvo žargona, nebrojane kovanice, neologizmi. Ludosti. Erudicija i komika, ozbiljnost i parodija. Obilje gusto ispisanih redova. Sitna slova. Stotine stranica. Igra…
This treacle Tom to whom reference has been made had been absent from his usual wild and woolly haunts in the land of counties capalleens for some time previous to that (he was, in fact, in the habit of frequenting common lodginghouses where he slept in a nude state, hailfellow with meth, in strange men’s cots) but on racenight, blotto after divers tots of hell fire, red biddy, bull dog, blue ruin and creeping jenny, Eglandine’s choicest herbage, supplied by the Duck and Doggies, the Galopping Primose, Brigid Brewster’s, the Cock, the Postboy’s Horn, the Little Old Man’s and All Swell That Aimswell, the Cup and the Stirrup, he sought his wellwarmed leababobed in a housingroom Abide With Oneanother at Block W. W., (why didn’t he back it?) Pump Court, The Liberties, and, what with moltapuke on voltapuke, resnored alcoh alcoho alcoherently to the burden of I come, my horse delayed, nom num, the substance of the tale of the evangelical bussybozzy and the rusinurbean (the ‘girls’ he would keep calling them for the collarette and skirt, the sunbonnet and carnation) in parts (it seemed he was before the eyots of martas or otherwales the thirds of fossilyears, he having beham with katya when lavinias had her mens lease to sea in a psumpship doodly show whereat he was looking for fight niggers with whilde roarses) oft in the chilly night (the metagonistic! the epickthalamorous!) during uneasy slumber in their hearings of a small and stonybroke cashdraper’s executive, Peter Cloran (discharged), O’Mara, an exprivate secretary of no fixed abode (locally known as Mildew Lisa), who had passed several nights, funnish enough, in a doorway under the blankets of homelessness on the bunk of iceland, pillowed upon the stone of destiny colder than man’s knee or woman’s breast, and Hosty (no slouch of a name), an illstarred beachbusker, who, sans rootie and sans scrapie, suspicioning as how he was setting on a twoodstool on the verge of selfabyss, most starved, with melancholia over everything in general, (night birman, you served him with natigal’s nano!) had been towhead tossing on his shakedown, devising ways and manners of means, of what he loved to ifidalicence somehow or other in the nation getting a hold of some chap’s parabellum in the hope of taking a wing sociable and lighting upon a sidewheel dive somewhere off the Dullkey Downlairy and Bleakrooky tramaline where he could throw true and go and blow the sibicidal napper off himself for two bits to boldywell baltitude in the peace and quitybus of a one sure shot bottle, he after having being trying all he knew with the lady’s help of Madam Gristle for upwards of eighteen calanders to get out of Sir Patrick Dun’s, through Sir Humphrey Jervis’s and into the Saint Kevin’s bed in the Adelaide’s hosspittles (from these incurable welleslays among those uncarable wellasdays through Sant Iago by his cocklehat, good Lazar, deliver us!) without after having been able to jerrywangle it anysides.
Reč je dekomponovana. Dekompoziciju reči prati dekompozicija priča. Priča kolektivnih i individualnih. Svačijih i samo nečijih. Intimnih i javnih. Dekomponovana je istorija, mitska povest zapadnog čoveka. Paralelno sa tim, dekomponovana je ličnost, konkretni subjektivitet. Njegov identitet, identitet čoveka, živog čoveka, identitet junaka velikih priča. Neprestana izmena realnog i irealnog progovara u kompleksnoj verbalnoj simbolici koja se pretapa u muzičku strukturu. Na prvi pogled, postoji samo ritam. Tok. Muzika. Neka čudna muzika. Atonalna muzika. Gotovo slep, pred sam kraj života, Džojs stvara prozu koja se sve više oslanja na slušne efektne, gotovo neku vrstu muzičke forme unutar koje se reči pretapaju u zvukove i melodiju... Finnegans Wake gleda unutra. Uvlači nas (negde) unutra. Reči su glavne. Glavne su čak i onda kada (upravo pomoću njih) Džojs govori o mirisima i ukusima. Važan je ton, kolorit zvuka. Zapis. Značenje je u drugom planu… Opisujući tok čovekove potsvesti, roman se pretvara u nepreglednu panoramu reči, sačinjenu od šezdesetak svetskih jezika...
... Wold Forrester Farley who, in deesperation of deispiration at the diasporation of his diesparation, was found of the round of the sound of the lound of the Lukkedoerendunandurraskewdyloshoofermoyportertoo- ryzooysphalnabortansporthaokansalkrroidverjkapakkapuk.
Avangardno Džojsovo remek delo se pretapa u čudesnu prozu usmerenu na slušne efekte, muzikalnost reči, njihova čudesna sazvučja ili snoliku atonalnost, zanemarujući logiku i vizuelnu stranu sveta. Tamo gde je nekad u klasičnoj književnosti bio čovek, smrtnik, tamo gde je bila banalnost svakodnevice, tu je sada džojsovski roman – Uliks, ili Finnegans Wake. Dakle, neki novi svet. Svet ili svetovi. Nova stvarnost. Biografija pisca više nije bitna. Istorija postaje paraistorija. Tekst je prevazišao samog autora. Samim tim, nemoguće ga je tumačiti referencama na autorovu biografiju. Tekst živi za sebe, u skladu sa sopstvenim zakonitostima. Živi i ne haje za zakone našeg sveta. Sveta u kojem je čak i sam njegov autor živeo. Isključivo je tada (u tekstu, u svetu literature, u svetu sna) moguće, kako uostalom i piše u Uliksu, algebarski dokazati da je Hamletov unuk Šekspirov deda, a da je on sam (Hamlet) duh vlastitog oca…  Bio je to neviđen džojsovski uzlet u svetu književnosti u onostrano i nadrealno, početak ili kraj neke nove umetničke vizije, neke nove, džojsovske nadrealne stvarnosti... Bila je to jedna od najuzbudljivijih jezičkih avantura, od Homera do današnjih dana.
Lisa O’Deavis and Roche Mongan (who had so much incommon, epipsychidically; if the phrase be permitted hostis et odor insuper petroperfractus) as an understood thing slept their sleep of the swimborne in the one sweet undulant mother of tumblerbunks with Hosty just how the shavers in the shaw the yokels in the yoats or, well, the wasters in the wilde, and the bustling tweeny-dawn-of-all-works (meed of anthems here we pant!) had not been many jiffies furbishing potlids, doorbrasses, scholars’ applecheeks and linkboy’s metals when, ashhopperminded like no fella he go make bakenbeggfuss longa white man, the rejuvenated busker (for after a goodnight’s rave and rumble and a shinkhams topmorning with his coexes he was not the same man) and his broadawake bedroom suite (our boys, as our Byron called them) were up and ashuffle from the hogshome they lovenaned The Barrel, cross Ebblinn’s chilled hamlet (thrie routes and restings on their then superficies curiously correspondant with those linea and puncta where our tubenny habenny metro maniplumbs below the oberflake underrails and stations at this time of riding) to the thrummings of a crewth fiddle which, cremoaning and cronauning, levey grevey, witty and wevey, appy, leppy and playable, caressed the ears of the subjects of King Saint Finnerty the Festive who, in brick homes of their own and in their flavory fraiseberry beds, heeding hardly cry of honeyman, soed lavender or foyneboyne salmon alive, with their priggish mouths all open for the larger appraisiation of this longawaited Messiagh of roaratorios, were only halfpast atsweeep and after a brisk pause at a pawnbroking establishment for the prothetic purpose of redeeming the songster’s truly admirable false teeth and a prolonged visit to a house of call at Cujas Place, fizz, the Old Sots’ Hole in the parish of Saint Cecilt within the liberty of Ceolmore not a thousand or one national leagues, that was, by Griffith’s valuation, from the sit of the statue of Primewer Glasstone setting a match to the march of a maker (last of the stewards peut-être), where, the tale rambles along, the trio of whackfolthediddlers was joined by a further - intentions - apply - tomorrow casual and a decent sort of the hadbeen variety who had just been touching the weekly insult, phewit, and all figblabbers (who saith of noun?) had stimulants in the shape of gee and gees stood by the damn decent sort after which stag luncheon and a few ones more just to celebrate yesterday, flushed with their firestufffostered friendship, the rascals out of the licensed premises, (Browne’s first, the small p.s. ex-ex-executive capahand in their sad rear like a lady’s postscript: I want money. Pleasend), wiping their laughleaking lipes on their sleeves, how the bouckaleens shout their roscan generally (seiin fion, seinn fion’s araun.) and the rhymers’ world was with reason the richer for a wouldbe ballad, to the balledder of which the world of cumannity singing owes a tribute for having placed on the planet’s melomap his lay of the vilest bogeyer but most attractionable avatar the world has ever had to explain for.

Nema komentara :

Objavi komentar

Hvala na vašem komentaru. Isti će biti objavljen nakon pregleda moderatora.